Parti Teslim Güvenilirliği Hesaplayıcı

Neden çarpım? Partinin “en yavaş kalem” kuralı

Satın almada süre hesabı çoğu zaman yanlış yerden kurulur: kalemlerin tedarik süreleri ortalanır. Oysa bir parti ortalamayla değil, en geç gelen kalemle tamamlanır. Üç kalemin ikisi üç günde, biri on dört günde geliyorsa partinin süresi altı buçuk gün değil on dört gündür.

Parti süresi = kalemlerin en büyüğü (maksimum)
Parti zamanında tamamlanma olasılığı = olasılıkların çarpımı

İkinci satır ilkinden çıkar. Parti zamanında tamamlanmışsa, her kalem zamanında gelmiş demektir. Bağımsız olayların hepsinin birden gerçekleşme olasılığı ise çarpımlarıdır. Sonucun sezgiye aykırı yanı burada ortaya çıkar: tek tek güvenilir kaynaklardan oluşan bir parti, kaynak sayısı arttıkça hızla güvenilmez hâle gelir.

Aşağıdaki %90, %95 ve %98 oranları örnek varsayımdır, ölçülmüş bir sektör ortalaması değildir.

Tablodaki değerler pʳⁿ formülünün doğrudan sonucudur ve gecikmelerin birbirinden bağımsız olduğu varsayımıyla geçerlidir; ölçüm değil aritmetiktir. Okunacak satır şu: %98 gibi çok iyi bir kaynak güvenilirliğinde bile on iki kaynaklı bir parti beş partiden birinden fazla gecikir.

Bağımsız mı, birlikte mi? Aralığın anlamı

Çarpım kuralının bir şartı vardır ve bu şart sahada çoğu zaman tam sağlanmaz: gecikmelerin birbirinden bağımsız olması. Gerçekte gecikmelerin ortak sebepleri olur — aynı bayram tatili, aynı gümrük, aynı ham madde darlığı, hatta aynı alt üretici. Ortak sebep varsa kaynaklar birlikte gecikir ya da birlikte yetişir.

Hesaplayıcı bu yüzden tek sayı değil aralık ve ayrıca taban basar. Aralığın geniş olması aracın kararsızlığı değil, sizin verinizin o soruya henüz cevap vermemesidir. Aralığı daraltmanın yolu şudur: son bir yılın gecikmelerini takvime dizin. Aynı haftalarda kümeleniyorlarsa ortak sebep güçlüdür ve gerçek değer üst uca yakındır — yani konsolidasyondan teslim tarafında beklediğiniz kazancın çoğu gelmeyecektir.

Çarpım taban değildir: matematiksel alt sınır

En sık yapılan hata, çarpımı “en kötü hâl” sanmaktır. Çarpım yalnızca bağımsızlık hâlidir. Olasılıkların kesişimi için matematiksel taban Fréchet–Hoeffding alt sınırıdır ve çok daha aşağıdadır:

Matematiksel taban = max(0, p₁ + p₂ + … + pₙ − (n − 1))

On iki kaynakta bağımsızlık hesabı “en kötü %28,2” der; gerçek taban sıfırdır. Bu, aşağı yönlü riski sistematik olarak küçük göstermenin nasıl olduğunun somut ölçüsüdür.

Bu taban teorik bir merak değildir. Negatif bağımlılık tedarik zincirinde paylaşılan kapasiteden doğar ve sıradandır: tek araç, tek sevkiyat penceresi, tek gümrük randevusu, tek haftalık üretim kapasitesi. Bayi bu hafta iki siparişten yalnız birini yetiştirebiliyorsa, birini zamanında göndermesi diğerini geciktirir — her ikisinin oranı ayrı ayrı %90 olsa bile, ikisinin birden yetişmesi %81 değil %80 çıkar. “İkisi birden hiç gecikmiyor” gibi iyimser görünen bir düzen, parti açısından bağımsızlıktan daha kötüdür.

Konsolidasyon neyi hızlandırır, neyi hızlandırmaz

Tedarikçi sayısını düşürmek hiçbir üreticinin üretim süresini kısaltmaz. Değişen şey süre değil, sürelerin nasıl birleştiğidir. Karışıklığın kaynağı da budur: konsolidasyon “daha hızlı tedarik” değil, “daha az bekleme birleşimi” satar.

Sağ sütunun son satırı en çok atlanandır: iç onay süresi tedarikçi sayısıyla değişmez ve çoğu kurumda toplam teslim süresinin göz ardı edilemeyecek bir bölümüdür. Konsolidasyon kararını ölçerken iç süreyi ayrı tutun, yoksa tedarikçiye ait olmayan bir gecikmeyi tedarikçi değişimiyle çözmeye çalışırsınız.

Kısmi sevkiyat: kazancı kilitleyen madde

Buraya kadarki hesabın tamamı tek bir varsayıma dayanır: partinin tam gelmesi gerektiğine. Bu varsayım kalktığında model de değişir. Kısmi sevkiyata izin verilirse artık “parti zamanında mı” diye sorulmaz; her kalem kendi tarihinde gelir ve yalnızca geciken kalem gecikir. Ölçü birimi partiden kaleme iner.

Kısmi sevkiyat kapalı: parti = en yavaş kalem.
Kısmi sevkiyat açık: her kalem = kendi kalemi.

Türk hukukunda kısmi sevkiyat, tarafların hiçbirinin kendiliğinden sahip olduğu bir hak değildir ve gerekçesi tek maddeye değil üç ayrı hükme dayanır. Satıcı hazır kalemleri göndermeye zorlanamaz: TBK md. 96 erken ifayı borçlunun takdirine bırakır, ona yükümlülük yüklemez. Alıcı da kısmi ifayı kabule zorlanamaz: TBK md. 84 uyarınca borcun tamamı belli ve muaccelse reddedebilir — ama bu madde alıcıyı korur, alıcının talebini sınırlamaz; üstelik “muaccel ise” şartı yüzünden termin gelmeden yaşanan erken gönderim tartışmasına zaten uygulanmaz. Tacirler arasında ayrıca TTK md. 23/1-(a) devreye girer. Sonuç: istenen kısmi sevkiyat siparişe yazılmalıdır.

Bunun ikizi olan ikinci hüküm de sık atlanır. Türk Ticaret Kanunu md. 23/1-(a), alıcının çekince ileri sürmeksizin kısmi teslimi kabul etmesi hâlinde, haklarını yalnızca teslim edilmemiş kısım için kullanabileceğini söyler. Pratikte bu, mal kabulde atılan bir imzanın hukuki sonuç doğurması demektir:

• Siparişe “kısmi sevkiyat yapılabilir” satırını açıkça yazın — yazılmadıkça tedarikçinin hazır kalemleri erken gönderme yükümlülüğü yoktur (TBK md. 96 erken ifayı borçlunun takdirine bırakır).
• Kısmi gelen sevkiyatın irsaliyesine eksik kalemleri ve çekinceyi yazın; çekincesiz imza, hak arayışını eksik kısımla sınırlar.
• Kısmi sevkiyatın nakliye bedelini kimin ödeyeceğini aynı satırda çözün; çözülmezse tedarikçi doğal olarak bekleyip tek seferde göndermeyi tercih eder.
• Hangi kalemlerin beklenebilir, hangilerinin işi durdurduğunu sipariş anında ayırın; kısmi sevkiyat ancak öncelik belliyse işe yarar.
• Erken ifa ile kısmi ifayı karıştırmayın: TBK md. 96 borçlunun tam edimi süreden önce ifa edebileceğini söyler, edimi bölebileceğini değil.

Kamu alımında kısmi kabul ve kısmi teklif farkı

Kamu tarafında aynı fikir iki ayrı yerde ve iki ayrı adla düzenlenir; ikisi sürekli birbirine karıştırılır. Ortak yanları şudur: hiçbiri kendiliğinden var olmaz, ikisinin de ihale dokümanında öngörülmüş olması gerekir.

Sonuç: bir ihalede kısmi teklife açık olmak, kazanan yüklenicinin parça parça teslim edebileceği anlamına gelmez. Bunlar birbirinden bağımsız iki izindir ve biri diğerini doğurmaz. Kamu alımlarının parasal eşiklerini ve usul ayrımını ayrı sayfamızda doğruladık: kamu alımında parasal limitler.

Zamanında teslim oranını nasıl ölçersiniz

Hesabın tamamı tek bir sayıya dayanır ve o sayı sizde zaten vardır: kaç sipariş söz verilen tarihte geldi? Tahmin etmeyin, sayın. Ölçüm bir saatten kısa sürer ve her kıyas rakamından doğru sonuç verir.

1. Son 20 siparişi — daha fazlası varsa hepsini — listeleyin. Yirmi, pratik alt sınırdır; daha azı çok gürültülüdür, daha fazlası oranı belirgin biçimde daraltır. Aynı kaynak grubundan olsun.
2. İki tarih yazın: teyit edilen teslim tarihi ve malın kapıya fiilen giriş tarihi — muayene kuyruğu bu ölçümün dışındadır, çünkü o sizin süreniz. Sözlü “bu hafta” değil, yazılı teyit.
3. Zamanında sayısını bulun. Fiili ≤ teyit edilen ise zamanında. Oran = zamanında ÷ listelediğiniz sipariş sayısı × 100.
4. Gecikenlerin gün farkını da yazın ve ortalamasını alın — araçtaki gecikme günü alanı budur.
5. Gecikme tarihlerini takvime dizin. Aynı haftalarda kümeleniyorlarsa ortak sebep güçlüdür; aralığın üst ucunu okuyun.

Yirmi siparişte 18 zamanında “%90” okunur, ama bu sayıyla bağdaşan gerçek oranlar kabaca %70 ile %97 arasındadır; otuz siparişte aralık %74–97’ye iner. Yani ölçüm, kaynakları sıralamak ve hesabı iyimser ile kötümser uçtan iki kez çalıştırmak için yeterlidir — ondalık tartışmak için değil.

Adım adım örnek: beş kaynaktan bire

Bir işletme aynı teslim tarihine yetişmesi gereken kalemleri beş ayrı kaynaktan topluyor. Son 20 siparişin 18’i zamanında gelmiş; yani kaynak başına oran %90. Yılda 24 parti topluyorlar ve geciken sevkiyatlar tipik olarak 6 gün gecikiyor.

1. Bugünkü parti güvenilirliği. Bağımsızlık ucunda 0,90⁵ = 0,590 → %59,0. Ortak sebep ucunda %90,0. Gerçek değer bu ikisinin arasındadır.
2. Yılda geciken parti. 24 × (1 − 0,590) = 9,8 parti (bağımsızlık ucu); 24 × (1 − 0,90) = 2,4 parti (ortak sebep ucu).
3. Tek kaynağa inilirse. Kalan tedarikçinin oranı da %90 ise parti güvenilirliği doğrudan %90 olur — iki uç birleşir, çünkü çarpılacak ikinci bir olasılık kalmamıştır.
4. Değişim. Bağımsızlık ucunda +31,0 puan, ortak sebep ucunda 0 puan. Yani kazanç, gecikmelerin ne kadar bağımsız olduğuna bağlıdır; sıfır ile 31 puan arasında bir yerde.
5. Ters senaryo. Kalan tedarikçinin oranı %55 ise parti güvenilirliği %59,0’dan %55’e düşer. Bu durumda konsolidasyonun işlem maliyeti kazancı yerinde durur ama teslim kazancı yoktur; karar teslim tarafından değil maliyet tarafından kurulmalıdır.

Beşinci maddedeki senaryo aracın var olma sebebidir. Teslim güvenilirliği konsolidasyonun otomatik çıktısı değildir; kalan tedarikçinin kendi oranına bağlıdır ve bu oran ölçülmeden karar verilemez. İşlem maliyeti tarafını ayrı hesaplamak için: tedarikçi konsolidasyonu işlem maliyeti hesaplayıcısı.

Bu hesabın göremediği dört şey

1. Kısmi gecikmenin şiddeti. Model “zamanında mı, değil mi” diye sorar; iki gün geciken partiyle iki ay geciken partiyi ayırmaz. Gün çıktısı bu boşluğu ancak kabaca kapatır ve alt sınırdır.
2. Kalemler arası öncelik. Bazı kalemlerin gecikmesi işi durdurur, bazılarınınki durdurmaz. Model bütün kalemleri eşit ağırlıkta sayar; kritik kalemlerinizi ayrı değerlendirin.
3. Tedarikçinin öğrenmesi. Hacim tek yerde toplandıkça tedarikçinin sizin tüketim ritminizi tanıması ve stok tutması zamanla oranı yükseltebilir. Model tek bir andaki oranı alır, eğilimi görmez.
4. Bağımlılık maliyeti. Tek kaynağa inmek, o kaynağın ciddi bir aksaması hâlinde alternatifsiz kalmak demektir. Olasılık hesabı sıklığı ölçer, sonucun büyüklüğünü değil — kritik kalemlerde ikinci kaynağı canlı tutmanın gerekçesi budur.

Sık Sorulan Sorular