Floresan – LED Muadil Tablosu: Watt Değil, Lümen Karşılaştırın

Neden watt üzerinden eşleştirme yanlış

Watt tüketimi ölçer, ışığı değil. Aynı watt’ta iki LED arasında iki kat lümen farkı olabilir. Bu yüzden dönüşüm kararı lümen üzerinden verilir. Aşağıdaki hesap, yaygın “yarıya böl” kuralının nereye vardığını gösteriyor.

500 lükslük bir ofis bu değişimden sonra yaklaşık 310 lükse iner — TS EN 12464-1’in bilgisayarlı çalışma için öngördüğü düzeyin altına. Çalışanlar “ışık azaldı” der, kurum ise tasarruf ettiğini sanır. ABD Enerji Bakanlığı’nın CALiPER değerlendirmeleri retrofit için asgari ölçütü floresan lamba lümeninin %70’i olarak koyar; bu ürün o eşiğin de altındadır.

Floresan lamba gerçek lümen değerleri

Aşağıdaki değerler üretici veri sayfalarından alınmıştır. Bunlar lamba lümenidir; armatürden çıkan ışık daha azdır.

lm/W sütunu çıplak lamba etkinliğidir (lamba lümeni ÷ nominal güç). Enerji etiketinde kullanılan değer ise toplam şebeke etkinliğidir — balast kaybı dâhil edilir ve rakam belirgin düşer: 36 W lamba düşük kayıplı balastla 43 W çektiği için 3.300 ÷ 43 = 77 lm/W, 58 W lamba 67 W çektiği için 78 lm/W. Bu yüzden T8 lambalar etiket skalasında G sınıfındadır. 36 W için hem 3.250 hem 3.350 lm gerçektir; hesaplarda 3.300 lm ortalaması kullanılabilir.

Boy tuzağı: HO 49 W 1.449 mm, HO 54 W ise 1.149 mm’dir — sezgiye aykırıdır ve sipariş hatasının en yaygın kaynağıdır. Ayrıca T5 lambalar 35 °C’de optimize edilmiştir; teknik föyler anma akısını 25 °C’de verir, 35 °C’deki akı tipe göre yaklaşık %10–14 yüksektir (HE 14 W: 25 °C’de 1.200, 35 °C’de 1.350 lm). Tablo 25 °C değerlerini kullanır; karşılaştırma yaparken hangi sıcaklıktaki değeri kullandığınızı yazın. Boylar T8’de pimler dâhil, T5’te pimsizdir (pimlerle yaklaşık +14 mm).

Muadil tablosu — lümen esaslı

Aşağıdaki tablo, floresan lambanın ışığını koruyacak LED gücünü verir. İki sütun ayrılmıştır çünkü aradaki fark gerçek ve büyüktür: Türkiye’de yaygın ekonomik LED tüpler 100-105 lm/W, Avrupa premium ürünler ise 160-210 lm/W etkinliktedir. Aynı ışığı vermek için ekonomik üründe iki kat watt gerekir.

Tablodaki değerler lamba lümenini koruyan hesaplardır (watt tam sayıya yuvarlandı; ekonomik sütunda T8 18 W ve 36 W ihtiyatlı olarak yukarı) ve bilinçli olarak muhafazakârdır. Uygulamada LED tüpün armatür içindeki verimi floresandan bir miktar yüksek olduğu için (aşağıya bakın) gerçekte %5-15 daha düşük güçle aynı aydınlık elde edilebilir — ancak bunu varsaymak yerine ölçmek gerekir. Yeni armatüre geçiliyorsa karşılaştırma lamba lümeniyle değil, armatür lümeniyle yapılmalıdır.

Doğru sıralama şudur: (1) çalışma düzlemindeki lüks — tek gerçek kabul ölçütü; (2) armatür lümeni; (3) çıplak lamba lümeni. Üçüncüsü tek başına karşılaştırma için kullanılamaz, çünkü floresan tarafında armatür kaybı görünmez. Hedef lüks değerleri için işyeri aydınlatma lüks tablosuna bakın.

Balast kaybı: gerçek tüketim etiketten yüksektir

Floresan armatür, lamba etiketinde yazandan fazla enerji çeker; aradaki fark balastta ısıya dönüşür. Tasarruf hesabını lamba watt’ı üzerinden yapmak, tasarrufu olduğundan düşük gösterir.

Kayıp oranı lamba gücüne göre değişir: standart manyetik balastta 36–58 W’lık lambalarda %20–25, 18 W’lık kısa lambalarda %40’ın üzerine çıkar. 2×36 W bir armatür etiketinde 72 W yazar, gerçekte 90 W çeker. Yüksek frekanslı elektronik balastta ise lamba nominal gücünün altında çalışır (36 W lamba ≈ 31 W) ve ışık düşmez.

Armatür lümeni ile lamba lümeni aynı şey değil

Floresan armatürde ışığın bir kısmı reflektörde ve difüzörde kaybolur; buna armatür verimi (LOR) denir ve tipik olarak %60-90 arasındadır. Entegre LED armatürlerde ise katalogda yazan değer zaten armatürden çıkan ışıktır, yani LOR 1,00 kabul edilir.

• Prizmatik lensli klasik bir kaset armatürde ölçülmüş floresan verimi %75; aynı armatürde LED tüplerle ölçülen verim %78-86. Yani LED’in armatür avantajı yaklaşık %5-15’tir — yarı yarıya değil.
• “LED 120° verir, floresan 360°, o yüzden yarısı yeter” argümanı da abartılıdır: güncel LED tüplerin ışık açısı 160-190°’dir.
• LED tüp arkasından ışık vermediği için reflektörle arasında parlaklık kontrastı oluşur; difüzör üzerinde şerit deseni görünebilir. Bu, ölçülebilir bir performans sorunu değil ama görsel konfor şikâyetinin yaygın sebebidir.
• Pratik kural — iki ayrı senaryo: (a) Aynı gövdeye LED tüp takıyorsanız gereken LED lamba lümeni ≥ floresan lamba lümeni ÷ 1,08; burada LOR devreye girmez, çünkü armatür ikisinde de aynıdır. (b) Yeni entegre LED armatüre geçiyorsanız gereken armatür lümeni ≥ floresan lamba lümeni × lamba adedi × mevcut LOR; burada 1,08’e bölme yapılmaz, çünkü katalog değeri zaten armatürden çıkan ışıktır. LOR bilinmiyorsa kapalı difüzörlü veya rasterli armatürde 0,70, açık reflektörlü bant armatürde 0,85 alın.

Floresan yasağı: Türkiye’de de geçerli

Sık duyulan “AB yasakladı ama Türkiye’de serbest” ifadesi doğru değildir. Türkiye’de de RoHS kapsamındaki cıva muafiyetleri, AB’deki sona erme tarihleriyle paralel biçimde kaldırılmıştır.

Dayanak: Elektrikli ve Elektronik Eşyalarda Bazı Zararlı Maddelerin Kullanımının Kısıtlanmasına İlişkin Yönetmelik (RG 26.12.2022, sayı 32055; yürürlük 1 Şubat 2023) ve bu yönetmeliğin muafiyet listesi eki ile Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın konsolide muafiyet genelgesi. Tarihleri siparişten önce yürürlükteki muafiyet listesinden teyit edin. Ayrıca ekotasarım tarafında Işık Kaynaklarının ve Ayrı Kontrol Donanımlarının Çevreye Duyarlı Tasarım Gerekliliklerine Dair Tebliğ (RG 06.08.2021, sayı 31560; AB 2019/2020 ile uyumlu) 1 Eylül 2023’ten itibaren doğrusal floresan için verimlilik eşiğini yükseltmiştir — AB metninde 2, 4 ve 5 ayaklık T8 için 120 lm/W; T8 tüpler bunu karşılayamaz (en iyisi ≈93 lm/W). T5’i piyasadan çeken ise RoHS muafiyetinin 24 Ağustos 2023’te bitmesidir.

Kısıt piyasaya arza ilişkindir: mevcut lambalarınızı kullanmaya devam edebilirsiniz, yasal bir kullanım yasağı yoktur. Değişimin asıl sebebi ceza riski değil tedarik riskidir — yedek lamba bulmak zorlaşıyor, fiyatlar tırmanıyor. Kritik alanlarda planlı dönüşüm, arıza anında panikle yapılan alımdan her zaman ucuzdur.

Enerji sınıfı: her LED verimli değildir

2021’den beri geçerli olan yeni AB enerji etiketi A-G skalasını kullanır ve eşikler toplam şebeke etkinliğine (lm/W, sürücü kayıpları dahil) göre belirlenir. Eski “A+ / A++” ifadeleri geçersizdir.

Eşikler toplam şebeke etkinliğine göredir; yani ayrı kontrol donanımı (balast/sürücü) gerektiren ışık kaynaklarında o kaybı da içerir. Floresan bu yüzden çıplak lamba etkinliği 90 lm/W olsa bile etikette G çıkar: 36 W T8 balastla 43 W çeker, 3.300 ÷ 43 = 77 lm/W. T5 HE lambalar elektronik balastla 75–85 lm/W bandında, yani G ile F sınırındadır. Asıl çarpıcı bulgu şudur: ekonomik bir LED tüp (F) ile T5 floresan arasında yalnızca bir basamak vardır. “LED aldım, en verimlisini aldım” varsayımı doğru değildir. A sınıfı ile F sınıfı arasındaki fark, aynı ışık için iki kat elektrik demektir. Bazı ürünlerin etiketinde hâlâ eski skalanın “A+” değeri yazıyor; yeni skalada karşılığı genelde F’dir.

Ömür: 50.000 saat ile 20.000 saat aynı şeyi ölçmüyor

Floresan ve LED ömür rakamları farklı tanımlara dayanır; doğrudan bölmek yanıltır.

B değerini de sorun. “L80/B10 @ 60.000 saat” ifadesi, 60.000 saatte ürünlerin en fazla %10’unun ışığının %80’in altına ineceği anlamına gelir. “L70/B50” çok daha gevşek bir taahhüttür. Teklifleri yalnızca saat sayısına bakarak karşılaştırmak, farklı sıkılıktaki taahhütleri eşitlemek olur.

Bakım kalemini de hesaba katın: tekil (arıza anında) lamba değişiminde işçilik, lambanın kendisinden yaklaşık üç kat pahalıdır. Yüksek tavanlı depoda platform veya sepetli araç maliyeti bunu daha da katlar. LED’e geçişte bu kalemin neredeyse sıfırlanması, çoğu geri ödeme hesabında atlanır ve LED’i haksız yere dezavantajlı gösterir.

Satın alırken sorulacaklar

• Ürünün lümeni kaç — ve bu lamba lümeni mi, armatür lümeni mi?
• lm/W etkinliği ve yeni skalada enerji sınıfı nedir?
• LED tüpse: EM tipi mi (balast üzerinden), by-pass mı (şebekeye doğrudan)? Montaj işçiliği kime ait?
• Ömür beyanı L ve B değeriyle birlikte verilmiş mi (L70/B50 mi, L80/B10 mi)?
• Ofis için UGR < 19 beyanı var mı?
• Ra kaç? Renk kontrolü yapılan alanda Ra ≥ 90 gerekir.
• Renk sıcaklığı (K) partiler arasında tutarlı mı — SDCM / MacAdam adımı beyan edilmiş mi?
• Sürücü (driver) ayrı değiştirilebilir mi, yoksa arızada tüm armatür mü gidiyor?
• Garanti süresi kaç yıl ve neyi kapsıyor — sürücü dâhil mi?
• Titreşim (flicker) beyanı var mı? Kameralı üretim ve kalite kontrol alanlarında kritiktir.

Yatırımın geri dönüş süresini kendi tesisinizin çalışma saati ve elektrik birim fiyatıyla hesaplamak için LED dönüşüm tasarruf hesaplayıcısını kullanın. Hesabı KDV hariç birim fiyatla yapın — dağıtım bedeli ve diğer fonlar gerçek maliyettir, hesaba dâhildir; yalnızca KDV düşülür. Kurumsal abone KDV’yi indirdiği için KDV dahil fiyatla yapılan hesap tasarrufu KDV oranı kadar (bugün %20) abartır.

Sık Sorulan Sorular